MALI-reis 2004

(tekst en foto's: Dick te Voortwis)

deel 2: Sévaré- Mopti - Dogon
(tekst en foto's: Dick te Voortwis)

Donderdag 8 jan. In Sévaré overnachten we in het waarschijnlijk beste hotel in de omgeving van Mopti, waar zelfs een behoorlijk aantal, zeer jonge, publieke vrouwen klandizie probeert te trekken! Wat bij ons ondenkbaar is in een gerenommeerd hotel hoort hier min of meer bij de cultuur!

Onder ons gezegd: het schijnt zelfs zo te zijn dat één van onze groepsgenoten zijn nieuwsgierigheid niet heeft weten te bedwingen en gezwicht is voor de charmes van één van de soms nog wel zéér jongedames!!! Verder is het bier er koel, het eten behoorlijk en de kamers lang niet slecht! We krijgen vandaag een aantal gidsen die ons in kleine groepjes door de stad loodsen. Mopti is een oude stad aan de samenloop van de Niger en de Bani. Het is oorspronkelijk een Bozo-dorp (=vissersvolk) dat pas in de franse tijd deze vorm kreeg en belangrijk werd als havenstad in de Nigerdelta. Markant is de Grote Moskee, heel karakteristiek van leem; helaas is het bovenste deel tegenwoordig bepleisterd met cement: het oogt niet echt!

Het is er heel bedrijvig, op drie plaatsen markt, veel visaanvoer, een traditionele scheepswerf voor pinasses en piroques: tot en met de spijkers worden er zelf gesmeed! Er wordt hier wel iets anders gedacht over Osama bin Laden: een enkele keer zien we 'n T-shirt met z'n afbeelding! In bar Bozo hebben we een mooi uitzicht over de rivier en alle bedrijvigheid: de netten worden vanaf de piroques uitgegooid, meteen ingehaald en dan blijkt de Bani een visrijke rivier te zijn: iedere keer komt er wel een tien, vijftien kilo vis naarboven!

Brandhout en ledikanten

Vismarkt

Er worden rammen gewassen in de rivier die voor de rituele slacht verkocht zullen worden. Alleen flinke, gezonde rammen (met grote hoorns) worden voor een goede prijs verhandeld. 's Avonds eten we in het hotel en maken daar kennis met Ismaïl, onze gids tijdens de Dogontrek. Hij verhaalt ons nu al van het ontstaan van het volk van de Dogon:

Ongeveer 700 jaar geleden verlieten 150 mensen hun broeders in de omgeving van Bamako. Ze wilden hun voorouders meenemen en groeven hun gebeente dus uit: in één graf werd echter een slang gevonden die ook werd meegenomen in de zak. De slang wordt nu nog steeds als heilig beschouwd door de Dogon. Ook leem voor hun fetisj (amuletten) namen ze mee in zakken. Tot op de dag van vandaag wordt van een versleten fetisj een kleine hoeveelheid leem afgenomen om zo als basis te dienen voor de nieuwe fetisj zodat de geest ervan steeds mee overgaat! Het volk dat er woonde, de Tellem, vertrok na waarschijnlijk enige aandrang. Ook de verschillende levenswijzen pasten niet goed bij elkaar en hebben daar misschien toe bijgedragen: de Tellem waren (extensieve) verzamelaars en de Dogon (intensieve) akkerbouwers.

Morgen gaan we die richting op en zullen we het allemaal zien.

Vrijdag 9 jan.
Via een markt in het stadje Bandiagara dalen we een van de weinige wegen langs de falaise af naar Bankass, in de Dogonvallei. In de namiddag maken we een wandeling naar een naburig traditioneel Dogondorp. Ismaïl legt ons uitgebreid het één en ander uit, bijv. over het werk van de vrouw:

• 5.00 u opstaan
• waterputten (22 á 24 mdiep!)
• hout halen en vuur maken
• eten verzorgen
• spinnen
• graan malen
• herhalingen tot een uur of negen waarna er nog even tijd voor wat privé is!

En dan de mannen, wat resten die dan nog? Wel dat is eigenlijk niet zoveel anders dan de rolverdeling bij ons: de Dogon zijn landbouwers en hun werk bestaat dan ook uit zaaien en oogsten, bouw en onderhoud van de lemen gebouwen, het weven en timmerwerk, hoewel deze laatste twee weer alleen door bepaalde kasten gedaan worden. Zo is er ook de kaste van ijzersmeden die zeer hoog in aanzien staat. Ook de zonen worden hier ijzersmid, daarover bestaat geen discussie!

Men leeft er in grote families van 30 tot 50 mensen! Het hele dorp bestaat weer uit 4 van deze gróótfamilies. Ook zien we de mannen in de "togona", 'n laag bouwwerk met 'n heel dikke laag stro erboven. Het is zo laag dat men er niet onder kan staan en dus ook tijdens felle discussies toch rustig moet blijven zitten!

Het is 'n heel interessante kennismaking met de Dogon waar we de komende dagen langs zullen trekken. 's Avonds krijgen we onder het eten een uiteenzetting van Ismaïl over het gemeenschapsleven van de Dogon.

Hoewel het nu streng verboden is in Mali worden toch de meisjes nog vaak besneden door de clitoris te verwijderen. Deze rite vindt plaats als ze acht jaar zijn met de hele groep achtjarigen. Na deze gebeurtenis worden ze 45 dagen afgezonderd waarbij ze voorlichting krijgen over het vrouwzijn, hoe zich te gedragen in het huwelijk enz. De huwelijkspartner is meestal al vanaf vlak na de geboorte bekend wanneer de ouders het huwelijk al hebben besproken!

Ook de jongens ondergaan een dergelijk initialisatieritueel: op tienjarige leeftijd vindt de besnijdenis plaats met daarna ook een afzondering van 45 dagen om ze naar de volwassenheid te begeleiden. We hebben deze jongens onderweg gezien in grauwe kleding, met ratels, zingend om zodoende wat geld voor eten op te halen. Zo, over enkele avonden gedoseerd kom je toch heel wat te weten over het leven van de Dogon!

Zaterdag 10 jan.
Op weg naar Teli, een dorp aan de voet van de falaise van Bandiagara. Oorspronkelijk lag dit dorp hoger tegen en in de rotswand: 'n schitterende aanblik. Daarboven liggen nog weer de woningen, voorraadschuurtjes, graven van de Tellem, de voorgangers van de Dogon. Deze bouwsels werden ook weer door de Dogon als grafkamers gebruikt. We klauteren naar boven en kijken met verwondering naar de lemen bouwsels op de richels van de zandstenen wand.

We vragen ons af hoe deze Tellem die hoge bouwlagen toch hebben kunnen bereiken: het antwoord van Ismaïl is van een verbluffende eenvoud:
magie: in de handen spuwen, 'n spreuk en ze klommen vederlicht naar boven! Andere mogelijkheden waren: langs touwen van beneden af klimmen of met touwen van boven laten zakken; het blijft mysterieus!

De Dogon verschansten zich in de rotswand om de Islamiseringdrift te keren wat in eerste instantie wel lukte maar langzamerhand is toch ook de Islam binnengedrongen en hier in Ende zien we ook naast een lemen moskee een wat modernere kerk staan. Echter het leven van de Dogon bestaat uit een mix van de nieuwe religies met de oude riten en de magische krachten. Om 12 uur zijn we na een wandeling van een uur in Ende in het campement aangekomen voor de middagmaaltijd en rust tot half vier.

Na de rust maken we een korte wandeling naar een naburig dorpje waar één van de laatste hogons is te vinden. Deze traditionele leider woont in z'n "paleis" tegen de falaise en zal nooit meer naar beneden komen, want: het begrafenisritueel heeft voor hem al plaatsgevonden en dus eigenlijk dood! Ook wij klimmen naar boven om te zien of hij ons wil ontvangen.

Ismaïl is een neef van hem en ze zijn blijkbaar blij elkaar te zien. We krijgen toestemming om hem te naderen maar aanraken noch aanspreken is er niet bij! Ismaïl geeft een explicatie hoe deze man gekozen wordt door de raad der wijzen en dat dit later op een donkere nacht, wanneer niemand naar buiten mag, door een slang wordt bevestigd door naar de deur van de bewuste man te kruipen! Ismaïl echter, verklapt dit magische geheim enigszins door te verklaren dat dit politiek is en dat één van de wijzen 's nachts met een stok op pad gaat!

De Hogon demonstreert intussen hoe je met een stuk ijzer, vuursteen en katoen een pijp aansteekt waarbij z'n kleed bijna in de hens gaat! Daarna bedankt hij ons voor de komst, wenst ons 'n behouden afdaling en dat God ons zal behoeden. En inderdaad: we komen weer heelhuids onder aan de falaise!

Zondag 11 jan.
'n Oom van Ismaïl heeft ook bijen, had ik van hem vernomen. Ik heb dus de keus vanmorgen: 'n schooltje bezoeken óf naar de imker: de keus is logisch voor mij: om 7.00 u naar de bijen! Oom Ibraïm blijkt acht korven te hebben en we gaan naar een boom met twee stuks waarvan er één leeg is. Hij zal deze voor de gelegenheid laten zakken. Ibraïm klimt als een aap de boom in, doet een schietgebedje wanneer hij de bevolkte korf passeert en maakt daarna de andere los en laat hem aan 'n touw zakken.

Hij legt uit hoe een volk wordt behandeld: met rook worden de bijen in toom gehouden en dan wordt de achterdeksel afgenomen om de honing uit te snijden. Deze korf is leeg, zal worden gerepareerd en vóór gebruik wordt er een mengsel van kruidenrook ingeblazen; de korf moet nl. voor de bijen aangenaam ruiken om 'n zwerm te lokken want zoals overal in Afrika is dit de bedrijfsmethode: men laat de volken zwermen en men vertrouwt erop dat deze weer in een korf vliegt. Na de explicatie neemt Oom Ibraïm de korf op de schouder mee naar huis ter reparatie en om hem weer in te roken.

Wanneer ik dan weer richting campement loop is er een feest aan de gang. Onze kok komt nl. uit dit dorp en het toeval wil dat zijn vrouw enkele dagen geleden bevallen is van een dochter! Vanmorgen wordt de naamgevingsplechtigheid gevierd; de plechtigheid zelf heb ik dan wel gemist maar ik zie nog net dat een schaap geslacht wordt voor het feest en dat Bernadette een enveloppe met onze bijdrage overhandigt. Het kind mag dan ook een wel super-Nederlandse naam krijegen: het gaat heten: Fatima Amalia! Ook gisteravond schijnt al tot in de kleine uurtjes gefeest te zijn en dat zal nog een paar dagen voortduren!

Dan bezoeken we de school en vallen van de ene verbazing in de andere: met zes leerkrachten worden 592 kinderen onderwezen: één deel krijgt 's morgens drieëneenhalf uur les en het andere 's middags. De meegebrachte pennen, schriften e.d. zijn dan ook van harte welkom. We krijgen uitleg van het systeem door de directeur. Een Vraag is: "Verstaan de leerlingen de lessen wel in het Frans?" Antwoord: "Nee, maar dat proberen we ze te leren!" Het personeel spreekt vanaf het prille begin alléén Frans tegen de kinderen die over het algemeen thuis alléén de locale Dogontaal gebruiken: 'n zelfde verschil als Nederlands contra Chinees!

verder naar Mali-reis 2004 deel 3