Zon en son op Cuba

Cuba reisverhaal: verslag van een reis door Cuba

(tekst en foto's: Rik van Boeckel)

deel 1/3

Het geluid van de trompet schettert door bar D'Prisa in Varadero tussen de lichtere sprankelende tonen van de gitaar en de felle tikken op de bongo door. De contrabassist slaat op de klankkast van zijn instrument. "El Cuarto de Tula" zingt Mariano Leyva , de blonde zanger met de Franse achternaam, de Cubaanse zanger van Septeto Son del Caiman.

Son

"Wij spelen hier voor toeristen om geld te verdienen" vertelt hij na het optreden. "Alleen de beste muzikanten kunnen hier spelen. Misschien kunnen we hierdoor een keer naar het buitenland". Son del Caiman is afkomstig uit Santiago de Cuba. De groep speelt son, de belangrijkste muziekstijl op Cuba, ontstaan uit een vermenging van warme Spaanse melodieën en Afrikaanse ritmes. Son is van de vele muzikale stromingen op Cuba een van de belangrijkste. Het is onstaan uit een vermenging van Spaanse melodieën en Afrikaanse ritmes. Er gaat geen feest voorbij of men speelt en danst de son. Het is de parel van de Cubaanse muziek, ontstaan aan het einde van de 19e eeuw in het oosten van Cuba.

De oude door Ry Cooder ontdekte muzikanten van de Buena Vista Social Club zijn er wereldberoemd mee geworden. Groepen als Grupo Sierra Maestra brachten de son echter al eerder naar Europa en ook naar Nederland. De Buena Vista Social Club treedt deze zomer voor het eerst op Cuba zelf op . Voor hun grote succes in Europa en de VS waren deze muzikanten eigenlijk al vergeten. Sommigen traden al zelfs niet meer op of brachten CD's onder hun eigen naam uit. De musici van Septeto Son del Caiman zijn nog jong. Voor hen is het spelen in Varadero een manier om geld te verdienen en wellicht om optredens in het buitenland te verkrijgen. Door de toenemende populariteit van Cubaanse muziek is dat niet ondenkbaar.

Als ze mij om een verzoeknummer vragen probeer ik het van de Buena Vista Social Club bekende Chan Chan. Ze spelen het vlekkeloos,minder gepolijst maar het klinkt authentieker. Ze swingen nog meer dan Compay Segundo en zijn maten. De trompet schettert door de bar tussen de lichtere sprankelende tonen van de gitaar en de felle tikken op de bongo door. Dat Cuba grossiert in uitstekende muzikanten, wist ik al maar krijg het nog eens hoorbaar bevestigd.

Ritme van de clave

Als ik een van de muzikanten tussen twee nummers door vertel dat ik zelf percussionist ben, krijg ik prompt twee simpele houten stokjes in mijn handen geduwd, de clave. Het ritme van de clave is wezenlijk voor de Cubaanse muziek en uit de maat slaan is een doodzonde. De clave is de ziel van de Cubaanse muziek. Het gebruik van dit instrument is wijd verspreid op Cuba. Zelfs de auto's toeteren in clave, zegt men. Als ik het ritme van de clave even kwijt raak tijdens El Cuarto de Tula (eveneens van de Buena Vista Social Club) zingt de bongospeler het ritme voor: taktaktak taktak. Inmiddels hebben twee echtparen zich op de dansvloer gewaagd. Salsa dansen hoort bij het leven op Cuba.

Tussen salsa en revolutie

Het is de stad waar Che Guevara in 1996 herbegraven Cubanacan was de naam van de Indiaanse stad die vroeger op de plek van Santa Clara lag. Cuba ontleent haar naam aan deze stad. Maar er zijn geen ruines van te vinden. Ik reis naar Santa Clara met de airconditioned Viazul bus, speciaal voor toeristen in het leven geroepen en voorzien van chemisch toilet en tv. Voor de aankomst op het busstation zie ik al het standbeeld met de fiere beeltenis van de hoeder van de Cubaanse revolutie voorbijschuiven. Op de eerste ochtend van het carnaval, 28 juli, loop ik met honderden Cubanen vanuit de binnenstad van de 400.000 inwoners tellende stad naar het monument om te luisteren naar een toespraak van Fidel Cas De 26e juli is de verjaardag van de Cubaanse revolutie en in Santa Clara is in 1959 een van de beslissende slagen van die revolutie geleverd.

De toespraak van Castro duurt slechts anderhalf uur. Telkens als hij zijn rede onderbreekt voor een korte pauze klinkt er uit de luidsprekers geschal en een zacht "Fidel, Fidel", dat door de met Cubaanse vlaggetjes zwaaiende Cubanen terstond wordt overgenomen. Het carnaval 's avonds vormt een prachtig contrast met de revolutionaire retoriek van de ochtend. Slechts enkele agenten kijken toe bij dit volksfe De locale salsa-band La Pegada zet armen en benen van de toehoorders al snel in beweging. Zij spelen timba, een moderne onder Cubaanse jongeren erg populaire salsa-variant met invloeden uit de popmuziek en rap. Een Spaanstalige rap met salsabeat weergalmt over de Calle Rafael Trista.

Chica chica

Tankwagens, volgeladen met Cubaans bier, staan opgesteld op de hoeken van enkele straten. Een biertje kost een dollar en al snel heb ik een viertal vrienden om me heen waarvan er een me twee dozen sigaren probeert te verkopen. Veel goedkoper dan in Havana, zegt hij erbij. Ik ben op dat moment echter niet geinteresseerd in sigaren. Enkele vrouwen zijn geinteresseerd in mijn danskunsten . Aangezien ik een jaar lang een cursus Cubaanse salsa heb gevolgd, weet ik ze nog te verbazen "Chica, chica, yo tu chica". Ik zal deze zinnetjes vaak horen. Voor een Cubaanse is trouwen met een Westerse man dan ook de enige manier om weg te komen uit Cuba. Van enige lichamelijke afstand tijdens het salsa dansen zoals in Nederland gebruikelijk is op Cuba dan ook geen sprake. Tijdens het carnavalsfeest valt me pas goed op hoe gemêleerd de Cubaanse bevolking is: van Spaanse types met een wat donkerder teint dan in Spanje tot aan negers en alles daar tussen in. De oorspronkelijke Indianen, de Taino's, komen op Cuba niet meer voor, ze zijn uitgeroeid.

Wel zie ik af en toe mensen met Indiaanse trekken. Blond haar met blauwe ogen zie ik niet in Santa Clara ; de zanger van Septeto Son de Caiman was echter blond, zijn achternaam Leyva zou wel eens op Franse herkomst kunnen duiden. Naast Spanjaarden, Afrikanen uit Nigeria, de Congo en Angola en Chinezen zijn op Cuba ook Fransen neergestreken, rechtstreeks uit Frankrijk of vanuit het nabij gelegen Haiti ten tijde van de onafhankelijkheidsoorlog. De Franse planters vluchtten eind 18e eeuw naar het oosten van Cuba en namen hun slaven mee. De zwarte Haitiaanse Cubanen hebben hun tradities en muziek nog bewaard en spreken hun eigen taal: het Creools, na het Spaans de meest gesproken taal op Cuba. Het Creools is een mixture van Spaans, Frans en Engels, en wordt door zo'n 400.000 Cubanen van Haitiaanse oorsprong gesproken. Ook nu nog worden Haitiaanse vluchtelingen door Cuba opgenomen. Haitiaanse gemeenschappen zijn vooral te vinden in Guantanamo, 90 km ten oosten van Santiago, Camaguey (midden Cuba), Santiago en in de meest oostelijke stad op Cuba, Baracoa, tevens de eerste stad die door de Spanjaarden op Cuba werd gesticht.

Dollarisering

De dag na het carnavalsfeest wandel ik over de Parquesino del Carmen langs een witte Spaanse kerk. Voor de kerk staat een gedenksteen ter ere van immigranten van de Canarische Eilanden. Op hun tocht naar Amerika kwamen de Spaanse zeilboten langs deze eilanden. Veel boerenfamilies gingen met hen mee. Zij waren het die op Cuba de tabaksteelt leerden van de Indianen en die verder uitbouwden en verfijnden. Op weg van het kleine parkje naar het grotere Parque Vidal proberen enkele mannen mij een sigaar te verkopen voor 1 dollar. "Hé, amigo, good price". Parque Vidal ziet er uit als een plein in een willekeurige kleinere Spaanse of Portugeze stad. In bar La Marquesina drink ik een mojito, een typische Cubaanse cocktail, een mix van rum, citroensap, suiker, soda en munt.

Aan de bar zit Ariel, een zwarte Cubaanse jongen gehuld is een oranje t-shirt van Euro 2000. "Van een Nederlandse vriend gekregen" vertelt hij me. Hij is automonteur en verdient twintig dollar per maand, dat is 400 pes "Wat jij in dollars betaalt, betaal ik in pesos" legt hij me uit. "Maar dat geldt niet voor alles. Luxe-producten zoals tv's, radio's, CD-spelers en auto's moeten wij ook in dollars betalen. Daarom is het voor ons zo belangrijk aan dollars te komen". De dollarisering van de Cubaanse economie maakt de tegenstelling tussen Cubanen en buitenlanders nog groter dan die al was. Maar ook tussen de Cubanen onderling. Degenen die werken in de toeristenindustrie, kamers kunnen verhuren of op andere wijze via 't toursime aan dollars kunnen komen, zijn langzamerhand een nieuwe middenklasse gaan vormen.

Zo ontstaat er een sociale ongelijkheid tussen de Cubanen die wel dollars bezitten en degenen die er niet aan kunnen ko Het gebedel om dollars dat ik vaak tegen zal komen, zo makkelijk te verklaren. Iedereen doet het: door proberen iets te verkopen, door hun diensten aan te bieden, als gids op te treden. Naast de officiele taxi's bevinden zich op de hoeken van Parque Vidal talloze Cubaanse autobezitters die je graag met hun auto naar plekken willen rijden waar moeilijk te komen is. En 't hoeft geen verbazing te wekken als de taxichauffeur doctor blijkt te zijn. Een taxichauffeur verdient op Cuba meer dan een doctor.

Conga's in het park

Op een rood bankje in het park hebben zich een aantal congadrummers verzameld. Daarachter midden op straat staan Cubaanse danseresjes opgesteld. Ik passeer twee jochies op rollerskates en volg de drummers die zich samen met een aantal trompettisten langs het trottoir opstellen. Op het teken van een van de spelers zet de groep zich in beweging net als de danseresjes en een vreemd uitgedoste man in een pak van blauwe en witte snippers. Een groep oude sonmuzikanten wacht tegelijkertijd op de veranda van Hotel Santa Clara Libre op het moment dat de optocht voorbij is en zij kunnen gaan beginnen.

De in rood overhemd gestoken saxofonist oefent alvast zijn noten. Als de drummers en danseresjes verdwenen zijn in een zijstraat, beginnen de oude mannen te spelen. Op straat maar ook voor de ingang van het hotel dansen oudere en jongere paren door elkaar. Een oude heer danst met een jonge dame. Door het spel van de saxofonist krijgt deze son een wat jazzy karak "Cha cha cha que rico cha cha cha" klinkt het even later. Ik dans met een jonge mulatta. Ze leert me een paar bewegingen die ik niet kende. Zo is elke dans ook een spontane les en leer je het dansen op Cuba al doende. Belangrijker nog dan de passen en de draaien van de armen is het gevoel waarmee gedanst wordt.

Je moet het ritme voelen , of je nu danst of muziek ma De cha cha cha heeft net als andere Cubaanse muziekstijlen als de charanga en de danzon een Franse achtergrond. De danzon is ontstaan uit de Franse contredanse en klinkt bijna als kamermuziek met een salsa-ondertoon. Klassiek op zijn Caraibisch. De cha cha cha is in de jaren 40 van de vorige eeuw in de clubs van Havana in feite ontstaan uit de danzon. "Ik merkte dat de dansers bij het verschuiven van hun voeten zga-zga-zga geluid maakten en als 200 personen dat tegelijkertijd doen, is dat duidelijk hoorbaar" merkte de uitvinder van de cha cha cha, Enrique Jorrín ooit Ik zal de danzon later nog horen in Parque Vidal in de stenen muziekkapel. Met gitaren, violen, blaasinstrumenten en echte pauken. Het is muziek voor de oudjes. Opa en oma dansen alsof ze nog twintig zijn.

verder naar "Zon en son op Cuba" deel 2